PARADOKSI I TOLERANCËS
Xha Xhai
Pas 1990-ës, të gjithë e kemi zëvendësuar besimin me tolerancën, aq më tepër ne shqiptarët që e kemi edhe në traditë: trifetarizmi, etj.

Po çfarë është toleranca pikërisht?

Nëse ti je ateist, ndërsa unë i falem një hardhuce jeshile, i bindur se aty mishërohet shpirti i përjetshëm i fisit tim, atëherë kush është toleruesi: ti që më lë mua t’i falem hardhucës, apo unë që të lë ty të mos i falesh?

Apo të dy bashkë, në më të mirën e botëve?

Toleranca mbahet për vlerë moderne, por është në të vërtetë post-moderne. Toleranti e ka njërën motër murgeshë, tjetrën prostitutë, por i mban marrëdhëniet të shkëlqyera me të dyja.

Një tjetër pyetje: kur të vijë dita, sipas Biblës, që ujku dhe qingji të ulen pranë e pranë në lëndinë, cili prej tyre do ta tolerojë tjetrin, ujku qingjin, apo qingji ujkun?

Ka nga ata që thonë se toleranca nuk ka ndonjë kuptim, pa u shoqëruar nga mundësia, të paktën virtuale, për ta censuruar, heshtuar ose shfarosur Tjetrin. Bie fjala, mund të thuhet se në Romë sot tolerohet Islami, jo Krishtërimi; edhe pse në atë qytet jetojnë plot myslimanë, të cilët i “tolerojnë” të krishterët.

Toleranca nënkupton kështu një farë ndjenje superioriteti, ose bindjeje se qëndrimi yt është më i drejtë se i atij tjetrit që ti po e toleron; por megjithatë ti je kaq shpirtmadh dhe liberal, saqë nuk mund t’ia lejosh vetes t’i imponohesh kujt.

Ka disa që këtë do ta quanin hipokrizi. Nëse ti je vërtet i bindur se fqinji yt, duke mos qenë i krishterë, rrezikohet të mos i shohë kurrë dyert e Parajsës, si mund të rrish pa ndërhyrë?

Mirëpo historia ka treguar se përpjekjet e të gjithë të drejtëve për të sjellë edhe të tjerët në rrugë të mbarë kanë çuar në dhunë, vuajtje dhe përndjekje absurde.

Që këtej, live and let live, siç thotë populli vëlla anglez.

Ti je mysliman, por je martuar me një grua të krishterë. Prindët e gruas sate kërkojnë me ngulm që fëmija yt të pagëzohet në kishë. Problemi: do t’ua tolerosh këtë dëshirë?

Nëse jo, pse vallë ia toleron kryqin që i varet gruas sate në qafë?

Ne shqiptarët e djeshëm kemi jetuar nën një regjim – totalitarizmi – që ishte veçanërisht intolerant. Ndoshta për këtë arsye, tolerancën e konsiderojmë si vlerë që e kemi fituar me mund, ose me djersën e shpirtit; dhe nuk na pëlqen kur na e vënë në diskutim.

Është për t’u përshëndetur, bie fjala, që kultura shqiptare toleron botimin e librave të tillë si “THOT fliste shqip”, edhe pse tezat në ato libra janë krejt në kundërshtim me dijen e sotme historike, gjuhësore dhe arkeologjike.

Në fushë të artit, prej kohësh na kanë stërvitur të themi se qyqari që u bie daulleve plastike në metro është muzikalisht ekuivalent me Schubert-in; edhe pse ky farë relativizmi e ka futur kulturën perëndimore në qorrsokak.

Nga ana tjetër, në rrafshin politik gjithnjë duan ftilluar marrëdhëniet e tolerancës me pluralizmin. Pluralizmi është i themeluar mbi idenë e barazisë midis palëve, toleranca jo.

Madje mund të shkohet deri atje sa të pohohet që toleranca e parakupton pabarazinë, njëlloj sikurse pluralizmi barazinë.

Vijmë kështu te liria e fjalës dhe e mendimit në një shoqëri të hapur. Shumë prej nesh janë të mendimit se kreacionistëve nuk u duhet mohuar e drejta për ta mbrojtur dhe përhapur doktrinën e tyre në publik, edhe pse kreacionizmi është haptazi në kundërshtim me shkencën e sotme. Mirëpo t’ua njohësh kreacionistëve këtë të drejtë është një gjë, ta pranosh kreacionizmin si “të barabartë” me evolucionizmin një tjetër.

Një nga çështjet më të mprehta të lirisë së fjalës ka të bëjë me grupet raciste dhe neonaziste: a duhet toleruar prania e tyre në ligjërimin publik, edhe pse doktrinat e tyre në të kaluarën kanë çuar në diktatura të përgjakshme dhe krime të rënda ndaj njerëzimit deri në genocid?

Në disa vende të Europës konsiderohet krim të vësh në diskutim krimin nazist të Holokaustit; dhe disa historianë, të ashtuquajtur “revizionistë”, kanë përfunduar burgjeve për artikuj që kanë shkruar ose fjalime që kanë mbajtur.

Tani së voni kjo intolerancë është shtrirë edhe ndaj “mohuesve” të genocidit armen nën Perandorinë Otomane, teksa shumë shtete të BE, duke filluar nga Franca, kanë miratuar ligjet përkatëse. Çfarë e ka radhën nesër?

Në bazë të cilave kritere duhet t’ia lejojë vetes shteti demokratik intolerancën?

Disa të dijshëm thonë se e vetmja rrethanë që e bën të pranueshme intolerancën, është kur institucionet demokratike ballafaqohen me grupe ose pikëpamje intolerante e fanatike, ose me doktrina që mbështeten në intolerancën, fanatizmin e fundamentalizmin.

Komunizmi, bie fjala, mbështetet në intolerancën ndaj pronës private ose pluralizmit politik. Nazizmi e kish bërë të vetën intolerancën ndaj hebrenjve. Partitë komuniste ose neonaziste, brenda sistemeve pluraliste, predikojnë doktrina të tilla që, po të realizoheshin, do të çonin në shpërbërjen e atyre sistemeve, për t’u zëvendësuar me sisteme diktatoriale moniste. Ergo, tolerantët nuk mund as duhet ta tolerojnë intolerancën.

Pak a shumë këtë e thotë edhe Karl Popper-i.

Megjithatë, të tjerë të dijshëm kanë vënë re një kontradiktë, ose më mirë një paradoks në këtë pohim. Paradoksi lidhet me bindjen e patundur të tolerantit që në një shoqëri tolerante ideale, edhe të tjerët do të tregohen tolerantë ndaj tij.

Mirëpo nëse një tolerant s’e ka për gjë të deklarohet intolerant ndaj intolerancës, atëherë a nuk u ka dhënë vetvetiu të tjerëve të drejtën për të mos e toleruar?

Për të mos e toleruar, thjesht ngaqë ai vetë e pohon që është intolerant, pavarësisht nga përmbajtja e intolerancës së tij!

John Rawls vëren se intolerantët gjithnjë duhen toleruar, përveçse kur shndërrohen në rrezik për vetë ekzistencën e shoqërive tolerante.

Në këtë rast, toleranca i bashkëlidhet përfundimisht forcës, ose ujkut. Qingjit i shfaqet, përkundrazi, si një formë e hirit të Perëndisë.

shkeputur nga; Blogu "Peisazhe te fjales"