Katherine Rosman

Një dokumentar që hedh dritë mbi hebrenjtë e shpëtuar nga shqiptarët


Dëshmia e një gruaje që kur ishte 13-vjeçe mbërriti nga Austria në pallatin e mbretit


Gjyshja Fritzi, deri tani e famshme për gatimin e peshkut po bën debutimin e saj të parë kinematografik, në moshën 85-vjeçare. Fritzi Owens, nëna e njerkut të tim shoqi shfaqet në “God’s House (Shtëpia e zotit)”, një dokumentar mbi misionin e fotografit Norman H. Gershman që hedh dritë mbi historinë e myslimanëve që shpëtuan hebrenjtë gjatë Luftës II Botërore; më specifikisht shqiptarët, të cilët shpëtuan hebrenjtë evropianë nga vdekja e sigurt. Shqipëria, një vend kryesisht mysliman me një popullsi prej tre milionë njerëzish strehoi dhe fshehu rreth dy mijë hebreut. “Këta njerëz myslimanë në këtë vend të vogël bënë diçka të mrekullueshme”, thotë Gershman në film.
Fritzi Weitzman ishte një prej atyre që shpëtuan. Ajo ishte një vajzë 13-vjeçare që jetonte me motrën dhe prindërit e saj në Vjenë, ku familja e saj kishte një studio fotografike. Në vitin 1938, forcat e Hitlerit kishin filluar të mblidhnin hebrenjtë dhe t’i degdisnin në kampe përqendrimi. Në atë kohë, hebrenjtë me dokumente që dëshmonin se mund të qëndronin në një vend tjetër lejoheshin të largoheshin nga Austria e pushtuar nga Hitleri.
Babai dhe motra e Fritzi-t arritën të siguronin dokumentet për të shkuar në Amerikë. Por meqë Fritzi dhe e ëma nuk morën dokumentet ato përfunduan në një listë pritjeje 10-vjeçare. “Kohët po bëheshin gjithnjë e më të vështira”, më tha Fritzi. “Ato kishin filluar merrnin burra hebrenj kur ecnin në rrugë, por babai im s’donte të shkonte në Amerikë pa nënë”. Ndaj, ata pritën për një mrekulli. Detajet se si mrekullia mbërriti në derën e familjes Weitzman kanë humbur në kohë. Ajo q dihet është gjatë Luftës I Botërore babai i Fritzi-t kishte pasur rastin të miqësohej me një mysliman, i cili do bëhej mbret i Shqipërisë. Ato ruajtën kontaktin pas luftës e ndonjëherë shkonin në operan e Vjenës bashkë. Më pas, teksa Vjena ishte përfshirë nga një dhunë e tmerrshme mbreti Zog i dërgoi të atit të Fritz-it letrat që i duheshin për t’i dhënë gjithë familjes mundësinë e sigurt për të shkuar në Shqipëri. Fritzi dhe dymbëdhjetë të afërm emigruan në Shqipëri. Ato kishin vetëm rrobat e trupit dhe para në vlerën e tre dollarëve. Me të mbërritur në portin e Durrësit mbreti Zog e priti familjen në pallatin e tij në Tiranë. Atje, ai i kërkoi të atit të Fritzi-t që ta fotografonte për portretin zyrtar të tij. Më pas pallati bleu një kopje të fotografisë nga Weitzmans për çdo shkollë në vend. “Mbreti Zog ishte shumë i mirë me ne”, thotë Fritz. Brenda një viti ajo dhe nëna e saj morën dokumentet që i dhanë mundësinë gjithë familjes të emigronte në Amerikë në vitin 1939. Në vitin 1943 Fritzi u martua në Nju Jork me Herbert Oëens, një refugjat austriak. Herb dhe Fritzi ndërtuan jetën në Manhatan dhe ngritën familjen e tyre me tre fëmijë. Pas rreth treçerek shekulli, në gusht të vitit 2007 fëmija i mesëm i herb dhe Fritzi-t, Ruth po bisedonte në zyrën e saj në Aspen me Stu Huk, një mik që po kalonte andej. Ai i tha Ruth-it se po përgatitej të largohej nga qyteti për tre javë si asistent i fotografit Norm Gersham, për një udhëtim në Shqipëri. Ruth-i ngeli me gojë hapur. “Gjithë jetën jam rritur me historitë e mbretit Zog e mbretëreshës Geraldinë e të Shqipërisë”, i tha ajo atij. Brenda pak orësh, Ruth ishte duke biseduar në telefon me Gersham. Ai tha, “Kam kërkuar gjithë kësaj kohë për njerëz që janë strehuar nga myslimanët e Shqipërisë dhe paska një të tillë pikërisht këtu në Aspen!” Pas kësaj, ata lanë një takim për në Nju Jork. “Shtëpia e zotit” është një pamje pas skenash se si Gershman arriti të gjente shqiptarët heroikë, hebrenjtë e mbijetuar dhe pasardhësit e tyre për librin “Besa: Myslimanët që shpëtuan hebrenjtë në Luftën II Botërore”, i cili ishte botuar vitin e kaluar.
Fritzi nuk është protagonistja kryesore në film, por me anë të kujteve që ajo dhe Herb kanë ruajtur ndër vite arriti të ndihmonte Gershman-in në kërkimet e tij. Për vite me radhë unë jam mahnitur nga blloqet e shënimeve që ruajnë historinë e familjes, të organizuar nga Herb dhe Fritzi në mënyrë të jashtëzakonshme. Nuk e kisha kuptuar ndonjëherë se ato do shërbenin si dokumente për një histori thuajse të humbur. Regjisorët u mahnitën po njësoj me zellin e Herb-it dhe Fritzi-t. “Zoti i bekoftë hebrenjtë gjermanikë”, thotë Jason Williams, bashkë-producenti i filmit. “Ata me siguri që dinë të jenë sistematikë”. Fritzi është shumë e emocionuar që më në fund është në gjendje të ndajë më botën historinë se si një mysliman u përball anti-semitizmin dhe shpëtoi jetën e saj dhe gjithë familjes. “Për 70 vjet me radhë jam përpjekur t’i them botës se çfarë bëri mbreti Zog”, thotë ajo. Por si me çdo yll filmi edhe gjyshja Fritzi ka filluar t’i kushtojë vëmendje pamjes së saj. “Dëgjova Nora Ephron”, thotë ajo “dhe vesha diçka që më mbulon qafën”.



Tirana Observer